یاوران محیط زیست سیمره(یاوران منظومه شمسی) Seimare Environment helper

محیط زیست و منابع طبیعی در: شهرستان ،استان ،کشورجمهوری اسلامی ،منظومه شمسی - همایش ها وسمینارهای زیست محیطی داخلی و خارجی -مقالات زیست محیطی

با توجه به اینکه از طرف اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت ومنابع طبیعی(IUCN) روزجهانی درختکاری به عنوان سال جنگل نامگذاری شده و شعار هفته منابع طبیعی(21-15اسفندماه) و آبخیز داری «مدیریت جامع آبخیزها ضامن امنیت حیاتی» پیشنهاد شده است مطالبی در مورد اهمیت جنگل جهت اطلاع و آگاهی علاقمندان به جنگل و منابع طبیعی و آبخیز داری یاد آوری می نمایم:

جنگل منطقه ای است که درختان ، پوشش گیاهی چیره را در آن تشکیل می دهند . در واقع جنگل باغ است وسیع و طبیعی که در آن گیاهان متنوع یکساله و چند ساله ، بزرگ و کوچک ، درخت و درختچه به طور خودرو می رویند و یک جامعه گیاهی را به وجود می آورد. اعضای این جامعه ی گیاهی همواره برای تأمین نیاز های خود از قبیل آب ،نور و مواد غذایی ، می کوشند پایدار و متعادل بمانند . در جنگل غیر از گیاهان ، جانوران بسیار اعم از پرندگان ، پستانداران ، حشرات ، بندپایان و موجوداتی نظیر قارچ ها ، باکتری ها و میکروب ها زندگی می کنند . جنگل در اعتدال آب و هوای محیط اثر زیادی دارد. سرمای زمستان و گرمای تابستان را کاهش می دهد . جنگل و درخت را دستگاه تنفسی کره زمین می نامند ، زیرا گاز کربنیک هوا را گرفته و اکسیژن کافی در اختیار موجودات زنده می گذارد . جنگل اولین چراگاهی است که بشر در آن به دامپروری پرداخت است. جنگل همواره برای انسان ها مهم بوده است . در واقع بین تمدن و جنگل رابطه برقرار است . جنگل همواره یک منبع مهم اقتصادی بوده است. چوب از مواد عمده ساختمانی و منبع عمده تأمین هیزم برای شهر ها و شهرک ها و مناطق روستایی بوده و راه ظهور تمدن را هموار کرده است . حتی امروزه نیز تقریباًنیمی از مردم جهان برای پخت و پز خود به هیزم وابسته اند . در بسیاری از کشور های در حال توسعه چوب سوخت اصلی محسوب می شود .

نقش و اهمیت جنگل:

جنگل تأثیر غیر مستقیم نیز بر انسان دارد . فرسایش خاک را کند و منابع آب را در آبخیزهای عمده تأمین می کند و وضعیت تأمین آب شهر ها را بهبود می بخشد . جنگل از نظر تفریح ، شکار و تماشای پرندگان و حیات وحش نیز اهمیت دارد. تأثیر جنگل در سطح منطقه ای و جهانی بر آب و هوا اهمیت دارد. به علاوه در فرایند زیست سپهر مانند «ذخیره کربن» نیز دارای اهمیت است . جنگل زدایی خاک را بی ثبات می کند ، میزان ریزش کوه ها را بالا می برد و بر مقدار رواناب و با رسوبات رود خانه ها می افزاید . جنگل زدایی به سیل می انجامد و سیلاب ها میلیاردها دلار خسارات بر جای می گذارد .

تأمین  اکسیژن در کره زمین :

زندگی بروی زمین با گیاهان آغاز شد ، اولین موجودات زنده روی زمین گیاهان پست مثل خزه ها ، جلبک ها و قارچ ها بودند. پس از گذشت زمان بسیار طولانی سرخس ها توانستند در کنار خزه ها و جلبک ها رشد کنند.در دوران سرخس ها حیوانات در روی کره ی زمین وجود نداشتند ، زیرا وجود گاز کربنیک در جو زمین اجازه زیست به جانداران نمی داد. ظهور حیوانات در سطح زمین و زندگی جانوران بی شمار بر روی زمین همگی از برکت وجود جنگل و درخت و پوشش گیاهی زمین بوده است که از میلیون ها سال قبل مانند کار گاهی عظیم هوای کره ی زمین را تصفیه می کردند. پیدایش انسان و ادامه حیات او مثل جانداران دیگر وابسطه به وجود جنگل بوده است و بشر اولیه از میوه درختان و نیز از طریق شکار حیوانات و حشی تغذیه می کرد. با پوست و برگ درختان خود را می پوشانید و در پناه درختان از سرما و گرما و باد و باران خود را محافظت می کرد. با شروع کشاورزی و دامداری ، انسان برای به دست آوردن زمین بیشتر برای کشاورزی و دامداری شروع به قطع درختان کرد و نابودی جنگل ها از همان زمان شروع شد و سطح جنگل ها رو به کاهش گذاشت.

تأمین غذا برای جانوران :  

 ریشه ، ساقه و شاخ و برگ درختان تأمین کننده غذای حیوانات گوناگون جنگل است . حیوانات گوشتخوار جنگل ، با شکار حیوانات گیاهخوار جنگل قادر به ادامه حیات هستند. جنگل پناهگاه و زیستگاه حیوانات است. آسیب دیدن زیستگاه می تواند موجب نابودی این جانوران شود. ببر زیبای مازندران به دلیل شکار مفرط آن توسط انسان و هچنین برهم خوردن زیستگاهش از حدود چهل سال پیش نابود گردیده است.

جنگل های بارانی ،زیستگاه برای جانداران:

جنگل های بارانی در جاهایی پدید می آیند که ریزش باران و درجه حرارت هوا بالا است و این دو عامل با هم و همزمان هستند. بیشتر جنگل های بارانی در کشور های فقیر قرار دارند. افراد زیادی در این کشور ها شغل و یا زمینی برای کشت ندارند ، آنها به مناطقی از جنگل ها مهاجرت می کنند و درختان را قطع می کنند و گیاهان را می سوزانند و از زمین های آن برای کشت محصولات کشاورزی برای تغذیه ی خودشان استفاده می کنند.وقتی درختان جنگل های بارانی قطع شوند و از بین بروند، خاک آن که برای کشاورزی استفاده می شود به زودی ضعیف می شود و محصولات کشاورزی کمتری به دست می دهند. بنا بر این کشاورزان قطعات دیگری از جنگل های بارانی را از بین می روند تا محصولات بیشتری به دست آورند. این امر موجب نا بودی جنگل های بارانی می شود . بیشتر آب های جهان از جنگل های بارانی تولید می شود .درختان آب را از خاک می گیرند و بیشتر آب جذب شده را از طریق برگ هایشان به هوا باز می گردانند. این آب ها باران های بیشتری تولید می کند. با قطع درختان ، آب باران به جای اینکه به هوا باز گردد هرز می رود و در عوض در جایی که جنگل های بارانی از بین می روند ، باران کم می شود . بیشتر جنگل های بارانی به سرعت در حال از بین رفتن هستند. تنها در ماداگاسکار و ایسلند نیمی از جنگل های بارانی قطع شده است. در حدود 1000 قبیله در جنگل های بارانی در نقاط مختلف جهان زندگی می کنند. بیشتر آنها در حال نابود شدن هستند. وقتی جنگل از بین برود آنها نمی توانند باقی بمانند. سالانه یک میلیون و پانصد هزار هکتار از جنگل ها نابود می شود. جنگل های بارانی در آمریکای جنوبی ، بخشی از آسیا و آفریقا قرار دارند. جنگل های بارانی فصل خشک ندارند. درختان این جنگل ها اغلب پهن برگ و غول پیکر هستند و درخت سوزنی برگ در آنها به ندرت دیده می شود. چوب درختان جنگل های بارانی مرغوب و بسیار پرارزش است و متأسفانه یکی از عوامل اصلی قطع درختان ، همین است.

پیشگیری از وقوع سیلاب :

جنگل با جذب آب وروانه کردن تدریجی آن به رودخانه وجویبارها مانع ازسیلاب شده و آب را در طی ماه های خشک آزاد می کند.

خاک های جنگلی به علت پوشیده بودن با انواع رستنی ها و همچنین به سبب وجود برگ های پوسیده و مواد گیاهی و بقای جانوران در سطح جنگل دارای سوراخ ها و منافذفراوان است. درواقع خاک های جنگلی بافتی شبیه به اسفنج دارند به همین دلیل آب باران را جذب کرده و در خود نگاه می دارند. شاخ و برگ درختان جنگل از شدت برخورد باران با خاک جنگل می کاهد ، بنابراین باران به آرامی بر سطح خاک می بارد و به تدریج جذب آن شده و به عمق خاک نفوذمی کند. آب در حین عبور از لایه های زمین تصفیه شده و به مخازن آب زیر زمینی افزوده می شود و به صورت چشمه های آب گوارا در سطح زمین ظاهر می شود. جنگل ها مانع از فرسایش و شسته شدن و حمل آن به رود خانه ها می شوند. گل آلود شدن آب رودخانه ها و رسوب خاک و گل در مخازن پشت سدها میلیاردها دلار خسارت به بار می آورد. حدود40%کشاورزان جهان سوم برای آبیاری مزارع و تأمین آب مورد نیاز دام های خویش به آبخیز های جنگلی وابسته اند.

پیشگیری از افزایش درجه حرارت زمین:

حفاظت از جنگل ها مانع ازافزایش درجه حرارت کره زمین که ناشی از افزایش گازهای گلخانه ای در جو است،می شود.

درختان با استفاده از نور خورشید وجذب گاز کربنیک هوا از طریق برگ ها و جذب آب واملاح معدنی از طریق ریشه های خود و سبزینه برگ،غذا تولید می کنند. هنگام غذا سازی (فتوسنتز )مقدار زیادی اکسیژن تولید می شود. بنابر این گیاهان هنگام غذا سازی برای خود،هم کاز کربنیک هوا را می گیرندو هم اکسیژن تولید می کنند. جنگل ها با جذب وبی اثر کردن گازهای گلخانه ای از افزایش درجه حرارت کره زمین جلو گیری می کنند.

*گازهای گلخانه ای عبارتند از گاز کربنیک،متان،اکسیدهای ازت و کلروفلورکربنها(cfc ).این گازها در اطراف زمین حالت گلخانه ای ایجاد کرده و مانع خروج گرما می شوند.

*هرقدر وسعت جنگل ها ودرختان آن بیشتر باشد با مصرف شدن دی اکسید کربن حجم این گاز در جو کمتر شده و اکسیژن بیشتری در کره زمین تولید می شود.

*هر هکتار جنگل سالانه 5تن گاز کربنیک جذب کرده و5/2تن اکسیژن تولید می کند.

*در صورتی که بخواهیم مقدار کربنی که بوسیله جنگل های استوایی جذب می شود،با وسایل دیگر از جو زمین دور شود،هزینه ای معادل7/3 هزار میلیارد دلار لازم داریم.

انواع منابع جنگل:

بقای بشر بدون وجود جنگل ودرختان آن امکان پذیر نیست، بهره برداری از منابع و مواد جنگل باید به گونه ای باشد که به این منبع حیاتی امکان باز سازی و باروری مجدد داده شود.

بسیاری از میوه ها و مواد غذایی که مصرف می کنیم مانند موز ،فندق، گردو، بلوط ، زرشک،کاکائو، دارچین، قهوه و وانیل از درختان جنگلی به دست می آیند.

درخت در تصفیه هوا،حفاظت خاک،جذب آب،وسایل چوبی،تامین علوفه،تأمین اکسیژن،ساخت دارو، ساخت کاغذ،محصولات شیمایی،و .....کاربد دارد.

*از پوست بعضی از درختان چوب پنبه، دارو،روغن و رنگ می گیرند.

* دانشمندان امروزه از مردم بومی جنگل یاد گرفته اند که کدامیک از گیاهان می تواند در طب مصرف داشته باشد.  یک چهارم داروها از موادی که در گیاهان جنگل های بارانی وجود دارد به دست می آید.

* از مازاد سر شاخه درختان می توان خمیر چوب،زغال، رنگ، هیزم،تیر چوبی،الیاف وصدها محصول شیمیایی و محصولات دیگر به دست آورد.

* کاشت گروهی از درختان مخصوص به منظور استفاده از چوب آنها برای هیزم انسان را از قطع درختان کهنسال بی نیاز می کند.

حفاظت از خاک:

جنگل ها وایجاد پوشش گیاهی وکاشت درختان در حفاظت خاک نقش اساسی دارد.

* حفاظت خاک بستگی مستقیم با میزان پوشش گیاهی خاک دارد. هرگاه سطح زمین از پوشش گیاهی محصوصاً درختان ، خالی باشد ،قطرات باران با شدت بر سطح خاک فرود می آید و باعث فشرده شدن خاک شده به سرعت بر سطح آن روان می شوند.

* آب باران در مناطق شیبدار و بدون پوشش تبدیل به سیلاب شده و خسارات فراوانی به بار می آورد.

*رواناب حاصل از باران قشر حاصلخیز خاک را به سرعت می شوید و همراه می برد و در نتیجه خاک قدرت بار آوری خود را خیلی زود از دست می دهد و تبدیل به زین خشک و بی حاصل می شود.

* زمین های عاری از گیاه و درخت در معرض فرسایش به وسیله باد ها نیز قرار دارند.

* برای تشکیل خاک به زمان طولانی و شرایط گوناگونی نیاز است ، به همین دلیل حفاظت خاک از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.در حال حاظر یک چهارم زمین های عاری از یخ دنیا از جنگل پوشیده شده است. وسعت جنگل های چهار میلیارد هکتار است که دو سوم آن در نیمکره شمالی و یک سوم در نیمکره جنوبی زمین قرار دارد.

1- جنگل های استوایی – این مجموعه جنگل ها شامل جنگل های متنوعی است که مهم ترین آنها جنگل های مربوط استوایی یا جنگل های بارانی است. این جنگل ها فصل خشک ندارند. درختان این جنگل ها اغلب پهن برگ و غول پیکر هستند و درخت سوزنی برگ در آنها به ندرت دیده می شود. چوب این درختان بسیار پرارزش است و متأسفانه به همین دلیل به سرعت توسط انسان نابود می شوند.

2- جنگل های مدیترانه ای ؛ این جنگل ها در مناطقی قرارگرفته اند که فصل بارندگی آنها زمستان است و تابستان آنها خشک و بی باران است، مانند قسمت هایی از کشور ماو کشور هایی که در ساحل دریای مدیترانه قرار گرفته اند.

3- جنگل های مناطق معتدله شمال ؛ این مناطق دارای جنگل های پهن برگ وسوزنی برگ هستند. جنگل های سوزنی برگ در قسمت های سردتر ودرختان پهن برگ در مناطق گرم تر وجود دارند. به طور کلی 56 کشور جهان دارای جنگل هستند. کشور های آمریکای جنوبی بار890 میلیون هکتار (تقریباً معادل نصف مجموع مساحت این کشور ها ) بیشترین مقدار جنگل را دارا هستند. ایران با داشتن 12/4 میلیون هکتار جنگل که حدود 7/6درصد از کل مساحت کشور را می پوشاند ، بین 56 کشور دارای جنگل دارای مقام چهل و پنجم است.

آمریکای جنوبی، آمریکای شمالی، کشورهای شوروی سابق و بعضی کشور های آفریقایی با داشتن سرانه 2/5 هکتار جنگل از بیشترین سرانه جنگا ذنیا برخوردار هستند. میانگین سهم سرانه جنگل های تجارتی دنیا حدود 6700 متر مربع و سهم سرانه جنگل های تجارتی ایران حدود 500 مترمربع است.

به دلیل تنوع آب و هوایی در ایران، بعضی از نفاط کشور ما از جنگل هایی انبوه پوشیده شده و بعضی مناطق دیگر دارای تنک و بوته زار هستند حال ما در سال جنگل چه نقشی می توانیم در حفاظت از جنگل ها داشته باشیم...........؟.

محمد فیضی

مسئول تشکل(N.G.O) یاوران محیط زیست سیمره